yakindan bakis: somon

somon baligi deyince aklimiza neredeyse her zaman sadece omega 3 icerigi geliyor, sanki tek yarari omega 3 yag asidi iceriyor olmasi gibi… ancak somon sayisiz bircok baska vitamin ve mineral iceriginin yani sira protein ve amino asit icerigi konusunda da yeni arastirmalara konu oluyor. bircok arastirma somonun iceriginde biyoaktif peptit adi verilen protein molekulleri bulundugunu, bu maddenin de eklem sagligi, insulin hassasligi ve sindirim sisteminde enflamasyon onleme konusunda vucuda destek sagladigini gosteriyor. icerigindeki calcitonin isimli biyoaktif peptit sayesinde kemik ve kemikleri saran dokularda kolajen ve mineral dengesi sagladigi biliniyor. zaman icerisinde somonun enflamasyona karsi daha fazla potansiyel etkisinin ortaya cikmasi bekleniyor.

100 gr pismis soguk denizde vahsi yakalanmis (ciftlik olmayan, ciftlik somonu ne yazik ki boyle degil, ozellikle omega 3 yok denecek kadar az) somonun besin degerleri soyle:

  • 206 kcal, 12 gr yag, 0 gr karbonhidrat, 22 gr protein
  • 2200 gr omega 3, 500 gr omega 6, gunluk alinmasi gereken B12 vitamininin %50si, vitamin B6 ve B3’nin %40’i, vitamin B1’in %25i, gunluk alinmasi gereken selenyumun %60’i ve fosforun %25i bulunuyor. onun disinda d vitamini, iodine, pantothenic acid ve biotin icin oldukca zengin bir kaynak.

somon icerisindeki 2200 gr omega 3 yag asidi normal bir insanin takviye almadan 6-7 gunde ulasabilecegi miktarda omega 3 demek… bu omega 3 miktarinin yarisi kadari EPA (eicosapentaenoic acid) formda, yarisindan biraz azi ise DHA (docosahexaenoic acid) formunda bulunuyor. EPA ve DHA cok az yiyecekte bulunuyor. chia tohumu, keten tohumu gibi bitkisel omega 3 kaynaklarinda DHA ve EPA yerine ALA (alpha-lipoic acid) bulunur ve ne yazik ki biz insanlar bitkisel omega 3 kaynaklarini hayvansal kaynaklar kadar cok kullanamiyoruz, ALAyi donusturmek cok zor ve cogunlugu bu donusturme islemi sirasinda yok oluyor, yani omega 3 iceriyor diye chia ya da keten tohumu tuketmek mantikli degil, diger yararlari icin tuketilir ancak “chia tohumu yedim, omega 3 aldim” ne yazik ki hatali bir yaklasim. bu durumda somon yemek ve balik kaynaklarindan omega 3 takviyesi kullanmanin gerekliligi asikar. somonda yuksek miktarda omega 3 olmasinin yani sira omega 6 yag asitleri de gayet dusuk miktarda, yaklasik 5:1 oraninda bulunmakta. uzmanlar endustriyel beslenme oncesi omega 3 ve omega 6 arasinda 1:1 orani oldugunu one suruyorlar, ancak gunumuzde bu oran 16 birim omega 6’ya karsilik 1 birim omega 3 civarinda kabul ediliyor ve bu sagligimiz icin, ozellikle kalp sagligi, kanser ve otoimmün hastaliklar konusunda felaket demek ne yazik ki (pubmed/12442909)… dunyada somondan daha fazla omega 3 saglayan 2 gida var: ceviz ve keten tohumu, ancak her iki gida da bitkisel omega 3 yani ALA icerdiklerinden insan vucuduna yararlari somonun yanindan gecemiyor ancak bu ceviz ve keten tohumunun saglikli olmadigi anlamina gelmiyor cunku lif icerikleri dahi bu iki gidayi hergun tuketmek icin yeterli bir sebep, kaldi ki her iki gida da yuksek iyi kolestrolden tutun beyin ve bagirsak sagligina kadar gerekli, mucize gidalar…

somonun yararlari kisaca soyle siralanabilir:

  • kardiyovasküler saglik: omega 3’ten yana zengin diyet kalp sagligi konusunda inanilmaz onemli, kalp krizi, inme, kalp aritmisi, yuksek tansiyon ve yuksek trigliserid seviyesi tedavi ve onlemede omega 3’un rolu cok buyuk. bu yararlari tam olarak hissedebilmek icin haftada 2-3 kez somon yemek gerekli, uzmanlar bu kalp sagligi yararinin gunluk minimum 2 gr omega 3 (100 gr kadar pismis somon) ile gorulebilecegini belirtiyor, bu durumda omega 3 takviyesi de gerekli gorunuyor.
  • daha saglikli ruhsal ve beyinsel durum: bircok arastirmaci DHA’nin beyindeki en onemli yag oldugu gorusunde, bu nedenle beyni bu yagla beslemek bu bolgedeki hastaliklarin olusmasina engel oluyor. daha dusuk depresyon riski, ergenlikteki saldirgan davraisin azaltilmasi, yaslilarda kogtitif gerilemenin yavaslatilmasi gibi. IQ ve omega 3 arasinda dahi olumlu iliski gozleyen calismalar var.
  • eklem korumasi: bir calisma somon icerigindeki EPA’nin sindirim sonrasinda enflamasyon onleyici 3 ayri yapitasina donustugunu gosteriyor. somonun iceriginde biyoaktif peptit adi verilen protein molekuller eklem sagligi ve kolajen yapinin korunmasi konusunda somonu ozel bir yere tasiyor.
  • goz sagligi: ilerleyen yasla ortaya cikan gozde sari nokta (makula) dejenerasyonu ve kuru goz icin omega 3 aliminin onleyici oldugu dusunuluyor, haftada iki defa balik yemenin bu riski oldukca azalttigi gorulmus, ancak omega 3 alim miktari arttikca risk daha da dusmeye devam ediyor.
  • kanser risklerinde azalma: yuksek omega 3 icerikli balik tuketiminin bazi kanser turlerini onlemede yardimci oldugu artik oldukca bilinen bir konu. kolorektal, prostat ve meme kanseri bu kanserlerin onde gelenleri. duzenli omega 3 tuketiminin losemi, multiple myeloma ve Hodgkins disi lenfoma gibi kan ve lenf sistemi kanserleri icin de risk dusurucu. icerigindeki selenyum da guclu bir antioksidan olmasi sayesinde kansere karsi koruyucu, selenyumun kardiyovaskuler yararinin da oldukca fazla olmasi somonu tum vucut icin yararli hale getiriyor. tabi ki tum bu yararlar icin de duzenli somon tuketimi gerektigi asikar.

somonu en saglikli pisirme yontemi kendi yaginda, cok asiri isitmadan, yavasca pisirmek, kesinlikle yanmasina engel olmak, derisinde omega 3 miktari cok yogun oldugundan mumkunse derisiyle yemek, derisini yiyemiyorsaniz da pisirmeden once degil pistikten sonra tabaginizda ayirarak derideki omega 3’un ete islemesini saglamak.

somonun tarihcesi

somon eskiden beri yetistigi ulkelerde sevilerek tuketilen bir balik, fume somon bircok ulkenin geleneksel gidasi, japonya asirlar boyunca somonla onlarca ayri yemek yapabilen bir ulke. ancak 1980-2004 arasinda somon uretiminde %400 artis gerceklesmis. bu talebe dogal uretimin arz edemeyecegi anlasilinca 1980lerden itibaren ciftlik somon uretimi devreye girmis ve su anda dunya uzerindeki somon uretiminin ne yazik ki %80i ciftlik. 1980 oncesi dunya somon ihtiyacinin %50sini karsilayan vahsi yakalanan kuzey amerika somonu su anda pazarin sadece %15’i civarinda. amerika, norvec, rusya ve japonya ciftlik somon uretiminde basi cekiyor.

salmon45

ciftlik somon uretiminin bu derece artmasi arastirmacilarin kaygilanmasina sebep oluyor; ciftlik somonlarinin saglikli olup olmamasi, vahsi somon populasyonuna etkisi gibi konular tartisiliyor. vahsi somonlarda dahi cevre kirliligi etkisiyle toksik maddeler mevcutken ciftlik somonunun saglik acisindan buyuk bir risk icerdigi asikar. oyle ki 2011 senesinde norvec saglik bakanligi ciftlik somonla gelen saglik riskleri konusunda bir bildiri yayinlayarak cocuklar ve hamile kadinlarin somon tuketimi konusunda dikkatli olmalari gerektigini belirtmis. norvec bergen universitesinden dr. anne-lise birch monsen “hamile kadinlar ve cocuklarin ciftlik somon yemesini tavsiye etmiyorum, icerdikleri toksinleri ve bunlarin cocuk, ergen ve hamile kadinlari nasil etkiledigini tam bilmiyoruz. ciftlik somonda bulunan bu toksinler beyin gelisiminde negatif etkiyle, otizmle, hiperaktivite ve dikkat bozukluguyla ve IQ dusmesiyle iliskilendiriliyor. vucudun bagisiklik ve metabolizmasindaki diger organ sistemlerini etkileyebilecegini de biliyoruz” diyor. ciftlik somonunda vahsi yakalanan somonun yarisi kadar omega 3 oldugu belirtilirken bunun sebebi olarak vahsi somonun deniz organizmalari yedigi, ancak ciftlik somonun buyuk ihtimal GDO’lu bugday, misir gibi tahillarla beslendigi belirtiliyor. somonun ozel rengini veren seyin yedigi kirmizi planktonlar oldugu, ancak ciftlik somonda bu planktonlar bulunmadigindan bu rengi vermek icin aslen gri renkli baliklara kirmizi gida boyasi atildigi bilinen bir gercek ne yazik ki… bunun disinda ayni tavuklarda oldugu gibi dogal ortaminda denizde yuzen milyonlarca baligin ayni havuz icinde tikis tikis yasamasi, hastalik durumunda bunun butun ciftligi sarma riskine karsi atilan antibiyotikler de cabasi. ancak bu konuda yine de sansli sayiliriz cunku guney amerika’da sili’de yetisen ciftlik somonlarinda sagliga zararli seviyelerde antibiyotik cikmasi sonucunda amerikan market devi costco 2015 yilinda norvec’ten ciftlik somon almaya basladi, norvec’te kullanilan antibiyotik cok daha dusuk seviyelerde ve turkiye somonunu norvec’ten ithal ediyor.

IMG_1238

amerikan gida otoritesi FDA’in GDO somona izin verdigini duymussaniz bunun nasil yapilacaginin bilgisi de su sekilde: iki ayri turde somon baligi ve birkac ayri canlidan genler birlestirilerek yilin tamaminda ureyen, daha uzun ve sisman, daha hizli olgunluga erisen baliklar yaratilacak. bu genetik oynamanin insan sagligina ne gibi zararlari olabilecegini arastiran firma ile GDO somonu ureten firma ayni, ticari bir muessesenin kendi malina kotu deme sansi var mi! bagimsiz laboratuvarlar GDO’nun kanser, kisirlik, sayisiz hastalik sebebi oldugunu coktan kanitladi. simdilik guvendeyiz ancak bu somonlar ilerde turkiye’ye geldiginde GDO’lu olduklarina dair bir ibare olmabilir. ancak sunu unutmamak lazim ki zaten ciftlik somonun ana besin maddesi vahsi yakalananlarin aksine GDOlu bugday ve misir, yani zaten baliktan GDO aliyoruz eger ciftlik kullaniyorsa ve norvec’te her ne kadar GDOlu somon yasak olsa da GDO iceren yem kullanimi konusunda devletten alinan ozel izinler var.

gmo-salmon-versus-regular-salmon

gorsel: AquaBounty

peki ne yiyecegiz?

dr. mercola ciftlik somon yenilmesindense omega 3 tabletleri ile omega 3 takviyesi alinmasi, onun yerine herkesin kendi ulkesinde dogal yetisen baliklari tuketmesini tavsiye ediyor. ciftlik oldugunu bildiginiz somonu satin almamak, ki ne yazik ki hepsi ciftlik, omega 3 icin o somonu eve goturmekten cok daha mantikli gorunuyor, onun disinda temiz denizlerde yetisen milli baliklarimizdan yemek, somonu sadece ciftlik olmayanini bulmak durumunda tuketmek, ki su anda imkansiz, en mantikli durum gibi simdilik ancak ciftlik olmayan somon ne yazik ki turkiye’de yok. 100 gr hamsi 1 gr omega 3 getiriyor, mevsiminde hamsi yemek mantikli ancak karadenizin bir icdeniz oldugu, ulkelerin sanayi atiklarini denize dokmeleri yuzunden agir metal kirliligi icerdigini dusundugunuzde ne yazik ki baliklar genel olarak guvenilir degil. yenecek guvenilir gidanin gunden gune azalmasi devletlerin en buyuk sorunu ancak ne yazik ki bircok devlet bu konuda kilini kipirdatmiyor. ancak 10 sene once organik tarim nedir bilmeyen toplumlarin tuketicinin talebiyle artik organik tarima verdigi onemi dusunursek bizde de birseylerin degismesi, iyiye gitmesi yakindir, simdiden organik balik tarimiyla uretilen baliklar turkiye’de bazi marketlerde bulunabiliyor.

kaynakca:

http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12442909

http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18989835

http://articles.mercola.com/sites/articles/archive/2013/07/09/farmed-salmon-dangers.aspx

http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm

https://www.washingtonpost.com/news/to-your-health/wp/2016/01/29/fda-bans-imports-of-genetically-engineered-salmon-for-now/

http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=104

http://nutritiondata.self.com/facts/finfish-and-shellfish-products/4259/2

7 Things You Need To Know About GMO Salmon

http://www.ecowatch.com/farmed-salmon-rejected-over-huge-spike-in-antibiotic-use-due-to-bacter-1882075436.html

http://sjomatnorge.no/wp-content/uploads/importedfiles/QA_salmon.pdf

 

Advertisements

2 Comments Add yours

  1. Fatime Selami says:

    Cok guzel bilgiler var, tesekkutler. Cocuklara balik yedirmektense yagi ile devam etmek daha mantikli gibi cunku organik balik bulmamiz zor 😔

    Like

  2. Mrvbrck says:

    Ankarada yaşıyorum.carrefour ve kızılaydan somon balık alıyorum.kilosu şuanda 55 ve 60 tl arası değişiyor.
    Çok arttı fiyatı.sağlıklı olduğu icin almaya çalışıyorum. Merak ettiğim şu turkiyeye gelen somon çiftlik somonumu acaba? Hem bu kdr pahalı hemde çiftlik balığı ise bizi fena kekliyorlar .ingilterede almanya-da evvelce yaşamış arkadaşlarım orada norveç somonu daha ucuza alıyorlarmış ve lezzeti buradaki ne göre daha iyiymiş. Neden acaba🤔🤔🤔 kafamda deli sorular

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s